Jakie jest Twoje stanowisko wobec stalinizmu?

Cel (zadania) ćwiczenia

Pomóc uczestnikom i uczestniczkom w świadomym określeniu własnego stanowiska wobec kontrowersyjnych tez dotyczących oceny stalinizmu. 

Oczekiwane efekty

Uczestnicy i uczestniczki:

• rozpoznają wielowymiarowość kontrowersyjnych kwestii oraz różnorodność poglądów na wydarzenia historyczne;
• formułują własne stanowisko wobec trudnych pytań i uzasadniają je za pomocą argumentów;
• ćwiczą aktywne słuchanie oraz szacunek dla punktów widzenia odmiennych od własnego;
• rozumieją, iż zmiana zdania pod wpływem argumentów jest oznaką krytycznego myślenia, a nie słabości;
• dostrzegają złożoność kontrowersyjnych kwestii oraz wielość możliwych interpretacji wydarzeń historycznych.

Opis ćwiczenia / Przebieg ćwiczenia

Uczestnikom i uczestniczkom zostaną przedstawione różne stwierdzenia dotyczące komunizmu i stalinowskiego totalitaryzmu. Ich zadaniem będzie zastanowienie się nad własnym stosunkiem do każdego ze stwierdzeń oraz zajęcie odpowiedniego miejsca w sali, co pozwoli symbolicznie podzielić grupę zgodnie z zajętymi stanowiskami. W tym ćwiczeniu ważne są nie tylko same stwierdzenia, lecz także sposób, w jaki uczestnicy i uczestniczki wyrażają swoje opinie, uzasadniają zgodę lub niezgodę oraz odnoszą się do stanowisk innych osób. Ćwiczenie przewiduje również możliwość zmiany punktu widzenia w trakcie jego trwania.

1. Umieść w sali napisy: „Całkowicie się zgadzam”, „Częściowo się zgadzam”, „Częściowo się nie zgadzam” oraz „Zupełnie się nie zgadzam” — najlepiej na czterech różnych ścianach sali. Wyjaśnij, że za chwilę uczestnicy i uczestniczki usłyszą serię tez. Ich zadaniem będzie zajęcie miejsca przy ścianie, na której napis odpowiada ich stosunkowi do przeczytanego stwierdzenia. Podkreśl, że w tym ćwiczeniu nie ma poprawnych ani błędnych odpowiedzi. 
2. Czytaj tezy po kolei, zapraszając uczestników i uczestniczki do zajęcia odpowiedniego stanowiska — czyli przejścia do właściwego napisu, np. „Całkowicie się zgadzam” lub „Zupełnie się nie zgadzam”. Gdy wszyscy zajmą miejsca, poproś po 1–2 osoby z każdej grupy o wyjaśnienie swojego stanowiska. Podczas wyjaśnień i argumentacji uczestnicy i uczestniczki mogą zmienić swoje miejsce. Przypominaj im o takiej możliwości. Możesz delikatnie zapytać, dlaczego — pod wpływem jakich argumentów — zdecydowali się zmienić stanowisko. 
3. Odczytując tezy lub po tym, jak uczestnicy i uczestniczki zajmą stanowiska, można podać nazwiska autorów cytatów. Można również przedstawić krótkie biografie ich autorów.
4. Po przedyskutowaniu wszystkich tez zaproś grupę do omówienia ćwiczenia.

Lista stwierdzeń

1. „Komunistom udało się uniknąć kary przed trybunałem, mimo że ideologia nazistowska została potępiona i zdelegalizowana, Tak więc te ziarna wykiełkowały we współczesnej Rosji (Mirosław Marynowicz, ukraiński dysydent)
2. „Komunizmu nie da się pokonać za pomocą środków materialnych. Można go przezwyciężyć tylko wtedy, gdy przeciwstawi mu się lepsze wartości o charakterze duchowym i moralnym. … Siły chrześcijaństwa są powołane, by z całą mocą podjąć walkę przeciwko komunizmowi” (Konrad Adenauer). 
3. „Stalinizm jest gorszy od faszyzmu, bardziej bezwzględny, barbarzyński, niesprawiedliwy, niemoralny, antydemokratyczny, pozbawiony jakichkolwiek łagodzących nadziei czy skrupułów i […] trafniej można go określić mianem superfaszyzmu” (Max Eastman).
4. „Stalinizm jest logiczną kontynuacją prymitywnego programu bolszewizmu, który dążył do mechanicznego uproszczenia wszelkich aspektów życia i realizował ten cel za pomocą brutalnego, krwawego terroru. Ta chorobliwa koncepcja nie mogła stworzyć zdrowych form życia społecznego!” (Mykoła Sciborski)
5. „Stalin był nie tyle wielkim menedżerem, ile wielkim specjalistą od PR. Nieustannie tworzył optymistyczny obraz kraju, w którym wszyscy i wszędzie dążyli do szczytów, dokonywali wyczynów i śpiewali pieśni. Była to potężna wirtualna rzeczywistość” (Georgij Poczepcow).
6. Stalin uczynił Ojczyznę potężnym mocarstwem, a jego zdradzono i oczerniono. W czasach ZSRR budowano fabryki, rozwijał się przemysł, i Stalin jest bohaterem narodowym Rosji (wyniki sondażu Centrum Lewada z 2025 r.)
7. Stalina, komunizm i NKWD należy potępić tak samo, jak Hitlera, nazizm i gestapo (Wołodymyr Wiatrowycz).

Refleksja

Wskazówki dla prowadzących

Twoją rolą jest moderowanie dyskusji, a nie ocenianie uczestników ani występowanie w roli eksperta. Nie narzucaj własnego punktu widzenia, nawet jeśli wydaje Ci się słuszny. Dbaj o równowagę między różnymi stanowiskami i staraj się stworzyć przestrzeń, w której każda osoba może zabrać głos. Proces jest ważniejszy niż wynik — nie chodzi o znalezienie „poprawnej odpowiedzi”, lecz o ćwiczenie umiejętności prowadzenia dialogu.

Przed rozpoczęciem ćwiczenia przypomnij uczestnikom i uczestniczkom, jak ważne jest szanowanie odmiennych opinii oraz zapewnienie w klasie/grupie atmosfery bezpieczeństwa, w której można swobodnie wyrażać różne stanowiska. Podkreśl, że w tym ćwiczeniu nie ma dobrych ani złych odpowiedzi — są różne poglądy i każdy z nich zasługuje na wysłuchanie. Ustal podstawową zasadę dyskusji: krytykujemy pomysły, a nie osoby, które je wypowiadają.

Podczas ćwiczenia zachęcajcie osoby reprezentujące odmienne stanowiska do zabierania głosu, ale nie zmuszajcie nikogo do wypowiedzi. Jeśli ktoś dominuje w dyskusji, podziękuj tej osobie za aktywność i zaproś do zabrania głosu innych uczestników, na przykład słowami: „Chcielibyśmy usłyszeć też opinie osób, które jeszcze się nie wypowiedziały”. Pilnuj czasu — na omówienie jednego stwierdzenia przeznacz maksymalnie 5 minut. 

Zwracaj uwagę na osoby, które zmieniają zdanie, i wspieraj je – takie zachowanie świadczy o ich odwadze i krytycznym podejściu. Jeśli ktoś jest w mniejszości, podziękuj mu za odwagę bycia niezależnym w swoich poglądach. Nie pozwól, by grupa wywierała presję na mniejszość ani na osoby, które jeszcze nie podjęły decyzji.

Jeśli dojdzie do konfliktu, przerwij ćwiczenie i przypomnij o zasadach. Poproś uczestników i uczestniczki, aby przeformułowali swoje opinie bez emocjonalnego wydźwięku. Podkreśl, że możemy nie zgadzać się z niektórymi poglądami, ale musimy szanować innych ludzi.

Materiały

• Sala lub inne pomieszczenie wystarczająco duże, aby uczestnicy i uczestniczki mogli swobodnie się przemieszczać.
• Kartki z wydrukowanymi lub wyraźnie napisanymi hasłami: „całkowicie się zgadzam”, „częściowo się zgadzam”, „częściowo się nie zgadzam”, „w ogóle się nie zgadzam”.
• Lista tez/zagadnień. Można je umieścić na slajdach, tak aby uczestnicy i uczestniczki mogli je przeczytać. Ważne, aby tezy pojawiały się po kolei, a nie wszystkie naraz.
• Krzesła dla wszystkich uczestniczek i uczestników.

Autorzy / Prawa autorskie

Tetiana Szeptycka

Zadanie zostało opracowane na podstawie ćwiczenia „Po której stronie stoisz?” z podręcznika do edukacji o prawach człowieka z udziałem młodzieży Kompas, wyd. drugie (tłumaczenie wydania pierwszego w języku polskim: https://ore.edu.pl/wp-content/uploads/phocadownload/pracownie/kompas.-edukacja-o-prawach-czowieka-w-pracy-z-modzie.pdf)

Modyfikacja i kontynuacja

Według uznania można dodać piąty napis: „Nie jestem zdecydowany/zdecydowana” i umieścić go pośrodku  sali. Następnie można poprosić osoby, które stanęły przy tym napisie, aby wybrały stanowisko po wysłuchaniu argumentów (wyjaśnień) innych uczestników i uczestniczek, którzy zajęli określoną pozycję. Ważne, aby nie wywierać na te osoby presji i pozostawić im możliwość pozostania w tym samym miejscu.