Można przeprowadzić w klasie, szkole lub w muzeum
Grupa docelowa: Uczniowie szkół ponadpodstawowych (wiek 16-20 lat)
Czas trwania: 45-60 min
Liczba uczestników: Max.30 uczniów
Cel (zadania) ćwiczenia
Nauczyć się:
- uwzględniać różne sposoby myślenia;
- bez oceniania podchodzić do dylematów, z jakimi borykają się członkowie ich społeczności lub rodziny;
- omawiać kontrowersyjne kwestie w sposób społecznie akceptowany.
Oczekiwane efekty
Po wykonaniu tego zadania uczniowie:
- rozwiną umiejętności krytycznego myślenia;
- będą wiedzieć, jak podejmować wyważone decyzje;
- będą wyciągać wnioski po dokładnym rozważeniu sprawy;
- będą szanować różne podejścia do problemów budzących emocje i różne reakcje na nie.
Opis ćwiczenia / Przebieg ćwiczenia
Przedstaw temat ćwiczenia. Możesz nawiązać do dylematów, które pojawiły się w związku z wojną w Ukrainie oraz możliwością rozszerzenia konfliktu przez Rosję na inne kraje europejskie. Następnie zadaj uczestnikom pytanie: “Co by się stało, gdyby w naszym kraju wprowadzono obowiązkową, powszechną służbę wojskową?”
Wyjaśnij uczestnikom, że ich zadaniem będzie przygotowanie plakatu analizującego sytuację, w której wszyscy członkowie społeczeństwa zostają objęci obowiązkowym poborem do wojska po osiągnięciu określonego wieku i na określony czas. Następnie opisz przebieg dyskusji. Wyjaśnij, że metoda wykorzystywana podczas tego ćwiczenia nosi nazwę „Sześć kapeluszy myślowych”. Polega ona na tym, że każdy uczestnik otrzyma rolę oznaczoną określonym kolorem i będzie analizował omawiany problem wyłącznie z perspektywy przypisanej mu roli.
Podziel uczniów na sześcioosobowe grupy, na przykład wkładając kartki w 6 różnych kolorach (czarny, biały, niebieski, czerwony, żółty i zielony) do jakiegoś pojemnika lub kapelusza i prosząc uczniów, aby wylosowali swoją rolę. W ten sposób każdy uczeń otrzymuje „sposób myślenia” dotyczący problemu.
Następnie utwórz nowe sześcioosobowe grupy tak, aby w każdej znalazł się uczestnik reprezentujący wszystkie sześć kolorów. Bardzo ważne jest przekazanie uczestnikom jasnych i precyzyjnych instrukcji dotyczących ich ról. Warto wydrukować je na kartkach w odpowiednich kolorach i rozdać uczniom wraz z przypisanymi im rolami.
Role
- Biały kapelusz – koncentruje się na obiektywnych informacjach, faktach i danych.
- Czerwony kapelusz – pozwala wyrażać emocje, uczucia i intuicję bez konieczności ich uzasadniania.
- Czarny kapelusz – zachęca do krytycznego myślenia poprzez wskazywanie potencjalnych problemów, zagrożeń i słabych stron.
- Żółty kapelusz – skupia się na pozytywnych aspektach, korzyściach i możliwościach, promując optymistyczne podejście.
- Zielony kapelusz – pobudza kreatywność, zachęca do poszukiwania nowych pomysłów i alternatywnych rozwiązań.
- Niebieski kapelusz – kieruje procesem myślenia, wyznacza przebieg dyskusji oraz dba o jej strukturę, skupienie na problemie i sprawną organizację.
Jeśli dysponujesz odpowiednimi materiałami, możesz przygotować papierowe kapelusze w sześciu kolorach, które uczestnicy założą podczas ćwiczenia. Jeśli nie jest to możliwe, poproś ich, aby umieścili „swój” kolor w widocznym miejscu, np. w formie plakietki, naklejki lub kolorowej kartki przypiętej do ubrania. Uczestnicy pracują nad zadaniem polegającym na omówieniu sytuacji, w której w naszym kraju zostaje wprowadzona obowiązkowa, powszechna służba wojskowa oraz przygotowaniu plakatu analizującego tę sytuację z perspektywy ról, jakie otrzymali. Szczególnie podkreśl rolę niebieskiego kapelusza. Osoba odgrywająca tę rolę odpowiada za moderowanie dyskusji, pilnowanie czasu, dopilnowanie, aby plakat został ukończony w wyznaczonym terminie oraz zadbanie o to, by wszystkie głosy i perspektywy zostały wysłuchane i uwzględnione. Na przygotowanie plakatów przeznacz 15–20 minut. Gdy wszystkie grupy zakończą pracę, zawieś plakaty na ścianach i zaproś uczestników do obejrzenia prac pozostałych zespołów (około 5–10 minut). Możesz również zlecić im dodatkowe zadanie, np. zapisanie argumentów, które uznali za szczególnie przekonujące lub takich, które nie pojawiły się podczas pracy ich własnej grupy. Następnie poproś uczestników, aby usiedli w kręgu, i przeprowadź omówienie ćwiczenia. Jeśli podczas zadania mieli na sobie kolorowe kapelusze lub oznaczenia, poproś o ich zdjęcie i symboliczne „wyjście z roli”, aby można było swobodnie podzielić się własnymi opiniami i refleksjami.
Refleksja
Wybierz pytania, które najlepiej odpowiadają poziomowi Twojej grupy.
- Jak się czuliście, wcielając się w narzuconą rolę i patrząc na problem wyłącznie z perspektywy przypisanego Wam koloru?
- Czy trudno było odłożyć na bok własne zdanie, zwłaszcza jeśli było sprzeczne z rolą, którą odgrywaliście?
- W jaki sposób różne „kapelusze” wpłynęły na sposób postrzegania i omawiania tego samego zagadnienia?
- Pytanie do uczestników w niebieskich kapeluszach: Jak bardzo trudne było moderowanie dyskusji, utrzymywanie uwagi grupy podczas zadania oraz dbanie o to, aby perspektywa każdego kapelusza została wysłuchana i uwzględniona na plakacie?
- Czy podczas oglądania plakatów innych grup zauważyliście argumenty lub punkty widzenia, których wasza grupa w ogóle nie uwzględniła?
- W jaki sposób perspektywa czerwonego kapelusza (emocje i intuicja) oraz czarnego kapelusza (zagrożenia i słabe strony) wpłynęły na ton dyskusji w porównaniu z białym kapeluszem, który koncentrował się na faktach? Dlaczego wszystkie te perspektywy są potrzebne, gdy społeczeństwo rozmawia o obowiązkowej służbie wojskowej?
- Jakie czynniki z życia codziennego – takie jak doświadczenia rodzinne, wyznawane wartości czy wpływ mediów – mogą sprawić, że ktoś naturalnie patrzy na służbę wojskową z perspektywy czarnego kapelusza (koncentrując się na zagrożeniach) lub żółtego kapelusza (dostrzegając przede wszystkim korzyści)?
- Czego to ćwiczenie uczy o tym, dlaczego różni ludzie w odmienny sposób reagują na tematy budzące silne emocje?
- Jak społeczeństwo może dojść do wyważonej i dobrze przemyślanej decyzji dotyczącej obowiązkowej służby wojskowej, jeśli pominie perspektywę emocjonalną (czerwony kapelusz) lub zignoruje fakty i dane (biały kapelusz)?
- Obowiązkowa służba wojskowa i wojna należą do tematów budzących silne kontrowersje. Czego nauczyliście się dziś o prowadzeniu rozmów na polaryzujące tematy w sposób pełen szacunku i społecznie akceptowalny?
- W jaki sposób możecie wykorzystać umiejętności rozwijane podczas tego ćwiczenia, takie jak powstrzymanie się od pierwszej emocjonalnej reakcji, zebranie faktów czy świadome dostrzeganie zagrożeń następnym razem, gdy zetkniecie się z kontrowersyjną dyskusją w mediach społecznościowych lub w wiadomościach?
- Co najbardziej was zaskoczyło w pomysłach, obawach lub dostrzeganych korzyściach przedstawionych przez koleżanki i kolegów albo zaprezentowanych na plakatach?
Wskazówki dla prowadzących
Jeśli nie znasz tej metody, zapoznaj się z jej opisem przed rozpoczęciem pracy: https://pl.wikipedia.org/wiki/Kapelusze_my%C5%9Blowe
Aby w pełni skorzystać z tej metody, młodzi ludzie powinni mieć możliwość jej wielokrotnego stosowania. W miarę możliwości wykorzystaj ją ponownie z tą samą grupą, omawiając wkrótce po tym ćwiczeniu inny, równie złożony i kontrowersyjny temat.
Materiały
- Kartki papieru w sześciu kolorach (najlepiej z wydrukowanym opisem ról przypisanych do poszczególnych kolorów). Liczbę egzemplarzy należy dostosować do liczby uczniów w klasie.
- Arkusz flipchartu dla każdej grupy oraz markery do flipchartu.
- Jeśli to możliwe, przygotuj papierowe kapelusze w sześciu kolorach lub zastosuj inny sposób wyraźnego oznaczenia kolorowych ról, tak aby były one widoczne dla wszystkich uczestników.
- Sala z łatwymi do przestawiania stołami i krzesłami. Wystarczająca liczba krzeseł dla wszystkich uczestników. Odpowiednio dużo miejsca, aby można było ustawić krzesła w dużym kręgu podczas omówienia i wszyscy uczestnicy mogli się nawzajem widzieć.
Autorzy / Prawa autorskie
Monika Koszyńska