17. Rewolucja Godności: przestrzeń do dialogu i wymiany poglądów

Cel (zadania) ćwiczenia

Celem jest przedstawienie złożoności i wielowymiarowości zagadnień kontrowersyjnych, które nie pozwalają na jednoznaczne rozstrzygnięcia i mogą być interpretowane na różne sposoby; stworzenie warunków do samodzielnego formułowania argumentów z różnych perspektyw dotyczących kluczowych wydarzeń Rewolucji Godności; oraz wspieranie uczestników i uczestniczek w refleksji nad własną postawą obywatelską poprzez stworzenie bezpiecznej przestrzeni do aktywnego słuchania i dyskusji nad odmiennymi punktami widzenia. 

Oczekiwane efekty

Uczestnicy i uczestniczki:

• dostrzegają wielowymiarowość  zagadnień kontrowersyjnych oraz różnorodność interpretacji wydarzeń historycznych;
• samodzielnie formułują różnorodne argumenty dotyczące kluczowych wydarzeń Rewolucji Godności;
• ćwiczą aktywne słuchanie i okazują szacunek dla opinii odmiennych od własnych;
• wyrażają i przekonująco uzasadniają własne stanowisko w odniesieniu do złożonych kwestii społeczno-politycznych;
• rozumieją, że zmiana własnego stanowiska pod wpływem przekonujących argumentów jest przejawem krytycznego myślenia, a nie słabości;
• dostrzegają wartość otwartego dialogu i pluralizmu poglądów dla rozwoju demokratycznego społeczeństwa.

Opis ćwiczenia / Przebieg ćwiczenia

Uczestnicy i uczestniczki analizują kontrowersyjne zagadnienia dotyczące Rewolucji Godności, formułują argumenty z różnych perspektyw i kształtują własne stanowisko. Ta wersja ćwiczenia koncentruje się na rozwijaniu umiejętności argumentowania oraz krytycznego analizowania różnych perspektyw.

1. Podziel uczestników i uczestniczki na pary. Poproś ich o utworzenie dwóch kręgów — wewnętrznego i zewnętrznego — tak, aby osoby z obu kręgów stały twarzą do siebie. Następnie poproś pary o rozmieszczenie się w przestrzeni w taki sposób, aby mogły swobodnie i komfortowo rozmawiać, nie przeszkadzając innym.
2. Wyjaśnij zasady: będziesz odczytywać kontrowersyjne stwierdzenia. Zadaniem osób z kręgu zewnętrznego będzie sformułowanie argumentów „za” (na poparcie tezy), a osób z kręgu wewnętrznego — argumentów „przeciw” (podważających tezę). Daj uczestnikom i uczestniczkom 1 minutę (w razie potrzeby 2–3 minuty) na przygotowanie argumentów, a następnie kolejną minutę na omówienie ich w parach. Po zakończeniu rozmowy osoby z kręgu wewnętrznego przesuwają się o jedno miejsce zgodnie z ruchem wskazówek zegara i zajmują miejsce naprzeciwko nowej osoby z kręgu zewnętrznego. Następnie odczytaj kolejne stwierdzenie i powtórz cały cykl. Upewnij się, że wszyscy rozumieją zasady, i odpowiedz na ewentualne pytania.
3. Odczytuj po kolei przygotowane zagadnienia (wybierz 5–7 tez z proponowanej listy lub dostosuj je do wieku i specyfiki grupy). Daj uczestnikom i uczestniczkom czas na sformułowanie argumentów, a następnie zasygnalizuj rozpoczęcie wymiany argumentów w parach. Możesz również, w połowie wyznaczonego czasu (np. po 30 sekundach), dać sygnał dźwiękowy, aby każda osoba w parze miała zagwarantowany czas na wypowiedź. Na rozgrzewkę warto zacząć od prostego lub neutralnego stwierdzenia, np.: „Uczniowie i studenci nie powinni interesować się polityką ani uczestniczyć w demonstracjach — ich jedynym zadaniem jest nauka”. Możesz też wybrać zagadnienie niezwiązane bezpośrednio z tematyką zajęć, ale interesującą młodych ludzi.
4. Po zakończeniu dyskusji nad zagadnieniami zaznacz na podłodze linię wyznaczającą środek sali (możesz użyć w tym celu taśmy malarskiej). Poinformuj, że rozpoczyna się druga część ćwiczenia. Poproś uczestników i uczestniczki o wyrażenie własnego stanowiska wobec tych samych tez poprzez tzw. debatę na osi. Po prawej stronie linii stają osoby, które zgadzają się z danym stwierdzeniem, a po lewej — osoby, które się z nim nie zgadzają. Dla ułatwienia możesz umieścić po obu stronach odpowiednie oznaczenia: „Zgadzam się” i „Nie zgadzam się”.  Wyjaśnij, że im dalej od linii znajduje się dana osoba, tym bardziej zdecydowane jest jej stanowisko. Osoba stojąca bezpośrednio na linii sygnalizuje niezdecydowanie lub brak jednoznacznego stanowiska. Zapowiedz, że w trakcie dyskusji poprosisz kilka osób o przedstawienie swoich argumentów. Jeśli któryś z argumentów okaże się przekonujący, każda osoba może zmienić swoje miejsce w sali, sygnalizując w ten sposób zmianę stanowiska wobec omawianego stwierdzenia.
5. Odczytaj pierwsze zagadnienie z listy. Gdy uczestnicy i uczestniczki zajmą miejsca zgodnie ze swoim stanowiskiem, poproś 1–2 osoby z każdej strony o uzasadnienie swojego wyboru. Podkreśl, że w trakcie dyskusji można, a nawet warto, zmienić swoje stanowisko, jeśli argumenty innych osób okażą się przekonujące. Zachęcaj do tego, pytając: „Kto zmienił swoje zdanie po naszej dyskusji? Nie musi to być radykalna zmiana — może to być zaledwie pół kroku w stronę większego lub mniejszego przekonania do tego stanowiska?”
6. Po omówieniu wszystkich tez poproś grupę, aby usiadła w kręgu dla podsumowania ćwiczenia i refleksji.

Lista zagadnień:

1. Nawet gdyby w 2013 roku podpisano umowę stowarzyszeniową z UE bez żadnych protestów, Rosja i tak rozpoczęłaby hybrydową agresję przeciwko Ukrainie, aby nie dopuścić do wyjścia kraju z jej strefy wpływów.
2. Koncerty, piosenki i rysunki grane, śpiewane i wykonywane podczas Rewolucji Godności były jedynie rozrywką i w żaden sposób nie wpływały na przebieg wydarzeń.
3. W każdym fizycznym starciu między protestującymi a funkcjonariuszami organów ścigania wina zawsze leży po stronie siłowych struktur państwa, ponieważ mają one uprawnienia władcze i broń.
4. Media społecznościowe oraz niezależne transmisje internetowe (streamy) odegrały w zwycięstwie Majdanu większą rolę niż apele ówczesnych polityków opozycji.
5. Masowy „leninopad” (demontaż pomników Lenina) oraz zmiana nazw ulic, które rozpoczęły się podczas Rewolucji Godności, były przedwczesne i jedynie odciągały uwagę społeczeństwa od pilnych reform gospodarczych.
6. Rewolucja Godności uczyniła język ukraiński kluczowym wyznacznikiem patriotyzmu, marginalizując tym samym rolę rosyjskojęzycznych obywateli w ruchu protestu.
7. Fakt, że przez lata, które upłynęły od tych wydarzeń, większość organizatorów i sprawców strzelanin na Majdanie nie poniosła odpowiedzialności, świadczy o porażce w realizacji kluczowych wartości i ideałów Rewolucji Godności.
8. Rewolucja Godności przyczyniła się do powstania w społeczeństwie ukraińskim „syndromu zawyżonych oczekiwań”, skutkującego nadmiernie krytycznym stosunkiem do każdej legalnie wybranej władzy, co utrudnia stabilny rozwój kraju. 
9. Rewolucja Godności doprowadziła do zmiany przywódców politycznych, ale nie zlikwidowała oligarchiczno-klanowego systemu sprawowania władzy w państwie.
10. Kryzys gospodarczy i dewaluacja hrywny w latach 2014–2015 były bezpośrednim skutkiem destabilizacji wywołanej przez Majdan, a nie konsekwencją polityki poprzedniego reżimu.
11. Bez finansowego, organizacyjnego i lobbingowego wsparcia ukraińskiej diaspory za granicą Majdan nie byłby w stanie przetrwać.
12. Udział organizacji skrajnie prawicowych (w szczególności Prawego Sektora) w Majdanie zaszkodził międzynarodowemu wizerunkowi Ukrainy i dostarczył Kremlowi argumentów do prowadzenia wojny informacyjnej.

Refleksja

Wskazówki dla prowadzących

Twoją rolą jest moderowanie dyskusji, a nie występowanie w roli arbitra. Nie narzucaj własnego punktu widzenia i nie oceniaj wypowiedzi uczestników. Chodzi o rozwój umiejętności prowadzenia dyskusji i poszukiwania argumentów, a nie o znalezienie „prawidłowej odpowiedzi”.

Stwórz bezpieczną przestrzeń. Przed rozpoczęciem ćwiczenia wspólnie ustalcie zasady, które pomogą wszystkim czuć się swobodnie i bezpiecznie. Podkreślcie, że każdy może wyrażać swoje opinie, o ile nie naruszają one godności innych osób. Przypomnijcie też podstawową zasadę demokratycznego dialogu: „Krytykujemy poglądy i argumenty, a nie osoby”.

Zadbaj o równy udział wszystkich uczestników. Zachęcaj do zabierania głosu osoby reprezentujące różne punkty widzenia, ale nie zmuszaj nikogo do wypowiadania się. Jeśli zauważysz, że niektórzy uczestnicy dominują w dyskusji, zachęć do zabrania głosu także osoby, które jeszcze się nie wypowiadały: „Dziękujemy za ciekawą opinię! A co myślą osoby, które jeszcze dziś nie zabrały głosu?”. 

Trzymaj pod kontrolą tempo i czas pracy. Nie pozwalaj, by dyskusja nad jednym zagadnieniem przeciągała się zbyt długo — optymalny czas na omówienie jednej tezy to około 5 minut. Dzięki temu uczestnicy zachowają zaangażowanie i koncentrację.

Wspieraj odwagę i niezależność. Traktuj zmianę stanowiska pod wpływem przedstawionych argumentów jako coś pozytywnego — to przejaw krytycznego myślenia, a nie słabości czy konformizmu. Zwracaj też uwagę na osoby, które znalazły się w mniejszości lub zostały same po jednej ze stron. Doceniaj ich odwagę w wyrażaniu własnego, niezależnego zdania. Chroń mniejszość przed jakąkolwiek presją ze strony grupy.

Materiały

• Sala lub inne pomieszczenie, w którym uczestnicy i uczestniczki będą mogli swobodnie się poruszać.
• Taśma malarska – opcjonalnie, do wyznaczenia dwóch części pomieszczenia; można je również podzielić umownie.
• Kartki z wydrukowanymi lub wyraźnie napisanymi hasłami „Zgadzam się” i „Nie zgadzam się” (opcjonalnie).
• Lista zagadnień. Można wyświetlać je w prezentacji, aby uczestnicy i uczestniczki mogli się z nimi zapoznać. Ważne, aby przedstawiać zagadnienia po kolei, a nie wyświetlać ich wszystkich naraz. 
• Krzesła dla wszystkich uczestników i uczestniczek, potrzebne do przeprowadzenia części podsumowującej i refleksji.

Autorzy / Prawa autorskie

Lesia Jurczyszyn, Nowopeczerska szkoła 1-III stopnia; Chrystyna Czuszak, Europejskie Centrum im. Wergelanda.