16. Rewolucja Godności przez pryzmat różnych doświadczeń

Cel (zadania) ćwiczenia

Pokazanie wielowymiarowości wydarzeń Rewolucji Godności oraz uświadomienie uczestnikom, że złożone, społeczno-polityczne i kontrowersyjne kwestie nie są jednoznaczne.

Wspieranie kształtowania samodzielnej i świadomej postawy obywatelskiej uczestników poprzez krytyczną analizę przedstawionych argumentów.

Oczekiwane efekty

Uczestnicy i uczestniczki:

• analizują wydarzenia i konsekwencje Rewolucji Godności z różnych perspektyw, uwzględniając czynniki polityczne, społeczne, gospodarcze i regionalne;
• formułują i w sposób przekonujący uzasadniają stanowisko oraz poglądy w imieniu określonej postaci (roli), nawet jeśli są one całkowicie sprzeczne z ich osobistymi przekonaniami;
• wykazują się empatią historyczną oraz zdolnością do rozumienia motywacji i logiki działań osób o różniących się od ich własnych doświadczeniach życiowych lub orientacjach ideologicznych;
• dostrzegają znaczenie wielostronnego dialogu, poczucia godności oraz różnorodności poglądów jako fundamentalnych zasad rozwoju demokratycznego społeczeństwa.

Opis ćwiczenia / Przebieg ćwiczenia

Jest to gra symulacyjna oparta na odgrywaniu ról, której celem jest pomoc młodzieży w rozwijaniu empatii, uczeniu się postrzegania złożonych wydarzeń historycznych z różnych perspektyw oraz zrozumieniu motywacji osób, których poglądy mogą znacząco różnić się od ich własnych. 

1. Z poniższej listy ról (Załącznik 1) wybierz te, które będą odpowiednie dla twojej grupy. Możesz również zaproponować własne opisy ról, wzorując się na przedstawionych przykładach. Ważne jest, aby wśród ról znalazły się osoby o różnym doświadczeniu życiowym, przekonaniach ideologicznych itp.
2. Wydrukuj i potnij opisy ról, dostosowując ich liczbę do liczby osób w grupie. Niektóre role mogą się powtarzać. Wyjaśnij zasady: poprosisz wszystkich uczestników i uczestniczki o wylosowanie jednej roli, a następnie dasz im czas na „wcielenie się” w tę rolę. Wyjaśnij uczestnikom i uczestniczkom, że przez cały czas trwania ćwiczenia powinni jak najlepiej wyobrazić sobie, że są osobą, której rolę wylosowali. Powinni starać się myśleć tak, jak myślałaby ta osoba. Następnie daj uczestnikom i uczestniczkom 3–5 minut na zapoznanie się z opisem postaci i próbę wyobrażenia sobie siebie na jej miejscu.
3. Z poniższej listy wybierz kilka (5–7) zagadnień, które będą interesujące dla twojej grupy. Możesz również sformułować własne zagadnienia, wzorując się na podanych przykładach.
4. Wyznacz w sali umowną linię (możesz oznaczyć ją taśmą malarską na podłodze). Wyjaśnij, że za chwilę uczestnicy i uczestniczki usłyszą różne stwierdzenia. Ich zadaniem będzie zająć odpowiednie miejsce względem linii, kierując się tym, jak myślałaby osoba, której rolę wylosowali, a nie własnymi przekonaniami: po prawej stronie linii stają osoby, których postacie zgadzają się z przedstawioną tezą, a po lewej – osoby, których postacie się z nią nie zgadzają. Dla ułatwienia umieść po obu stronach odpowiednie tabliczki: „Zgadzam się” i „Nie zgadzam się”.
5. Wyjaśnij skalę oceny: im dalej od linii znajduje się dana osoba, tym bardziej zdecydowane jest stanowisko jej postaci. Stanie bezpośrednio na linii oznacza, że postać się waha lub nie ma jeszcze wyrobionego zdania. Uprzedź uczestników i uczestniczki, że podczas dyskusji poprosisz kilka osób o przedstawienie argumentów uzasadniających ich wybór — bez ujawniania ról, które odgrywają.
6. Przedstaw pierwsze zagadnienie z listy. Gdy uczestnicy i uczestniczki zajmą odpowiednie miejsca w sali, poproś kilka osób z każdej strony linii (oraz osoby stojące na linii) o uzasadnienie swojego wyboru. Powtórz tę samą procedurę dla wszystkich przygotowanych przez ciebie zagadnień.
7. Wyjście z roli: po omówieniu ostatniego przygotowanego przez ciebie zagadnienia wydaj wszystkim jasne polecenie, aby odłożyli karty z rolami i podali swoje prawdziwe imię: „Weź głęboki wdech i wydech. Odłóż na bok swoją kartę z rolą. Powiedz głośno swoje prawdziwe imię. Teraz znowu jesteś sobą”. Zaproponuj krótkie ćwiczenie uziemiające (np. poklepanie się po ramionach, kilkukrotne obrócenie się wokół własnej osi, wykonanie prostego ćwiczenia fizycznego lub nawet przeprowadzenie krótkiej, dynamicznej rozgrzewki), aby pomóc uczestnikom i uczestniczkom wrócić do swojego rzeczywistego „ja”.
8. Etap opcjonalny: zaproponuj uczestnikom i uczestniczkom, aby teraz „zagłosowali nogami” w odniesieniu do tych samych tez, tym razem wyrażając już własne przekonania. Jest to dość czasochłonna część ćwiczenia, dlatego weź pod uwagę możliwości grupy oraz ilość czasu, jaką masz na pracę z uczestnikami i uczestniczkami. W żadnym wypadku nie zastępuj tym elementem ćwiczenia części poświęconej refleksji! 
9. 1. Po zakończeniu omawiania wszystkich zaplanowanych zagadnień zaproś grupę do zajęcia miejsc w kręgu, aby podsumować ćwiczenie i przeprowadzić refleksję.

Lista zagadnień

1. Dzień Godności i Wolności w placówkach oświatowych należy obchodzić wyłącznie jako dzień  zwycięstwa i dumy, całkowicie unikając tematów żałoby, traumy i śmierci ludzi.
2. Pomoc humanitarna (przygotowywanie posiłków, zbieranie leków i ciepłych rzeczy czy sprzątanie ulic) była znacznie ważniejszym wkładem w sukces Majdanu niż udział w sporach politycznych.
3. Symbole Rewolucji Godności (takie jak flagi, hymn i hasła) są w taki sam sposób postrzegane i jednoczą wszystkich bez wyjątku mieszkańców Ukrainy, niezależnie od regionu, w którym mieszkają.
4. Podczas pokojowych protestów obywatele mają prawo blokować ulice lub rozstawiać namioty na drogach, jeśli władze przez dłuższy czas odmawiają wysłuchania ich.
5. Rewolucja Godności uczyniła język ukraiński jedynym wyznacznikiem patriotyzmu, ignorując znaczący wkład w protesty obywateli rosyjskojęzycznych lub posługujących się innymi językami.
6. Podczas gwałtownych ulicznych starć dziennikarze powinni byli zachować absolutną neutralność, przedstawiając stanowiska funkcjonariuszy służb porządkowych i protestujących w równym stopniu, bez wyrażania jakichkolwiek własnych emocji czy ocen.
7. Użycie przez protestujących koktajli Mołotowa i kostki brukowej przeciwko uzbrojonej policji po pierwszych brutalnych pacyfikacjach było uzasadnioną samoobroną, a nie naruszeniem zasad pokojowego protestu.
8. Aby uniknąć podziałów w społeczeństwie, państwo powinno wprowadzić jeden obowiązkowy podręcznik do historii z jedną oficjalnie zatwierdzoną interpretacją Majdanu, zakazując w szkołach przedstawiania alternatywnych interpretacji tych wydarzeń.
9. Organizacje religijne i kościoły powinny były trzymać się z dala od Majdanu i nie udzielać protestującym schronienia ani pomocy medycznej, aby nie naruszać zasady rozdziału Kościoła od państwa.
10. Obalanie pomników z epoki sowieckiej i masowe zmiany nazw ulic podczas Rewolucji Godności stały się głównym czynnikiem jednoczącym ukraińskie społeczeństwo wokół nowych wartości.
11. Dążenie Ukrainy do integracji z Unią Europejską i NATO jest wyłącznie wewnętrzną sprawą Ukraińców i w żaden sposób nie powinno niepokoić ani prowokować państw sąsiednich.
12. Funkcjonariusze organów ścigania podczas masowych zamieszek są zobowiązani bezwarunkowo wykonywać wszelkie polecenia przełożonych, ponieważ złożyli przysięgę na ochronę ustroju państwa i porządku publicznego.
13. Zaangażowanie zagranicznych dyplomatów i ministrów jako mediatorów w negocjacjach między Majdanem a prezydentem w lutym 2014 roku świadczyło o niezdolności Ukraińców do samodzielnego rozwiązywania własnych kryzysów politycznych.
14. W celu zachowania integralności terytorialnej i pokoju po lutym 2014 roku nowe władze powinny były pójść na kompromis i ogłosić ogólnonarodowe pojednanie, całkowicie rezygnując z pociągania do odpowiedzialności byłych urzędników wysokiego szczebla.

Refleksja

Wskazówki dla prowadzących

Zadbaj o bezpieczeństwo psychologiczne. Temat Rewolucji Godności jest żywy, wrażliwy i emocjonalny. Przed rozpoczęciem ćwiczenia koniecznie ustal jasne zasady wzajemnego szacunku: „Analizujemy role społeczne, a nie oceniamy kolegów i koleżanek z klasy”, „Krytykujemy pomysły i argumenty, a nie osoby”. Nikt nie powinien być poddawany presji z powodu stanowiska wyrażanego przez postać, którą przyjmuje.

Praca z „trudnymi” i niepopularnymi rolami. Niektórym uczestnikom i uczestniczkom przypadną emocjonalnie trudne role (np. funkcjonariusza specjalnej jednostki policyjnej  „Berkut” lub wynajętego dresiarza „tituszki”). Uprzedź grupę, że karty te nie mają na celu usprawiedliwiania przemocy ani działań określonych grup, lecz służą zrozumieniu mechanizmów konfliktów społeczno-politycznych. Wspieraj osoby odgrywające takie role, podkreślając, że przedstawienie niepopularnego punktu widzenia wymaga umiejętności, dojrzałości i krytycznego myślenia.

Obowiązkowe wyjście z roli. Nie pomijaj tego etapu ćwiczenia! Uczestnicy mogą zbyt mocno zaangażować się emocjonalnie w odgrywaną rolę i przenieść konflikt na przerwę lub do codziennych relacji. Wydaj jasne polecenie, aby odłożyli karty z rolami, podali swoje prawdziwe imię i wykonali krótkie ćwiczenie uziemiające (np. poklepali się po ramionach, kilkakrotnie obrócili się wokół własnej osi, wykonali proste ćwiczenie fizyczne lub krótką, dynamiczną rozgrzewkę), które pomoże im powrócić do swojego prawdziwego „ja”.

Postawa facylitatora, nie sędziego. Powstrzymuj się od ocen typu: „To jest właściwy argument” czy „Tutaj się mylicie”. Zamiast tego zadawaj otwarte pytania: „Skąd u twojej postaci bierze się to przekonanie?”, „Czego dokładnie boi się ta osoba? Jakich wartości broni?” Twoim celem jest pomóc młodzieży odkryć głębsze motywacje postaci, a nie wydawać osąd moralny.

Dynamika i zarządzanie czasem. Etap dyskusji przy linii powinien przebiegać dynamicznie. Nie pozwól, aby dyskusja utknęła przy jednej tezie. Zbierz po 3–4 przekonujące argumenty z każdej strony, a potem przejdź do kolejnej tezy. Orientacyjny czas na omówienie jednego zagadnienia to 3–4 minuty. Musisz pozostawić wystarczająco dużo czasu na końcową refleksję.

Doceniaj odwagę. Jeśli ktoś znajdzie się po jednej ze stron linii całkowicie sam, podziękuj mu za odwagę w obronie odmiennej perspektywy swojej postaci i zadbaj o to, aby nie był narażony na presję ze strony grupy.

Materiały

• Sala lub inne pomieszczenie wystarczająco duże, aby uczestnicy i uczestniczki mogli swobodnie się przemieszczać;
• Taśma malarska. Jest to jedna z opcji. Pomieszczenie można podzielić na dwie części w dowolny sposób.
• Kartki z wydrukowanymi lub wyraźnie napisanymi hasłami: „Zgadzam się” i „Nie zgadzam się” (opcjonalnie).
• Lista tez/zagadnień. Można je umieścić na slajdach tak, aby uczestnicy i uczestniczki mogli je odczytać. Ważne, aby tezy pojawiały się po kolei, a nie wszystkie naraz.
• Wydrukowane opisy ról dla uczestników i uczestniczek (na osobnych kartkach), w liczbie odpowiadającej liczbie osób w grupie.
• Krzesła dla wszystkich uczestniczek i uczestników.

Autorzy / Prawa autorskie

Idea: Wiktoria Bojko, Muzeum Majdanu; opracowanie ćwiczenia — Chrystyna Czuszak, Europejskie Centrum im. Wergelanda

Załącznik