15. Twój głos ma znaczenie: swoboda wyrażania poglądów w zmieniającym się świecie

Cel (zadania) ćwiczenia

• pomóc uczestnikom dostrzec, w jaki sposób znaczenie zmienia się w zależności od kontekstu i perspektywy;
• rozwijać umiejętności prowadzenia dialogu, empatii oraz wspólnego budowania rozumienia;
• wspierać aktywne obywatelstwo poprzez praktykowanie dialogu opartego na szacunku wobec 

wyzwań społecznych oraz zachęcać do aktywnego zaangażowania obywatelskiego.

Oczekiwane efekty

Dzięki udziałowi w zajęciach uczestnicy:

• słuchają różnych punktów widzenia i podejmują dialog bez potrzeby przekonywania innych do własnego stanowiska;
• dostrzegają powiązania między złożonymi zagadnieniami społecznymi, kulturowymi i osobistymi oraz rozumieją, w jaki sposób myślenie systemowe może wspierać zaangażowanie obywatelskie;
• postrzegają dialog i uważne słuchanie jako kluczowe kompetencje niezbędne do aktywnego uczestnictwa w życiu demokratycznym;
• poddają refleksji własną rolę jako aktywnych obywateli funkcjonujących w złożonych systemach demokratycznych.

Opis ćwiczenia / Przebieg ćwiczenia

To moderowany dialog grupowy poświęcony demokratycznemu obywatelstwu i wolności wyrażania poglądów, prowadzony z wykorzystaniem metody Warm Data Lab.
Przygotowanie (10 minut)
Przedstaw uczestnikom koncepcję Warm Data. Jest to podejście opracowane przez Norę Bateson, które opiera się na relacjach, kontekstach i wzajemnych powiązaniach – czyli na tym, w jaki sposób różne elementy oddziałują na siebie. W przeciwieństwie do „zimnych danych” (cold data), które mają charakter ilościowy, są analizowane w oderwaniu od kontekstu i obejmują na przykład statystyki czy wyniki pomiarów, Warm Data uwzględniają zależności występujące w złożonych systemach oraz ich wymiar społeczny, kulturowy, ludzki i emocjonalny.
Celem tego ćwiczenia nie jest rozwiązywanie problemów, lecz wspólne przyjrzenie się temu, jak ludzie postrzegają i doświadczają złożonych zagadnień z różnych perspektyw. Dlatego przed rozpoczęciem pracy prowadzący powinien przedstawić uczestnikom zasady dialogu: uważne słuchanie, otwartość na odmienne perspektywy, wypowiadanie się na podstawie własnych doświadczeń oraz powstrzymywanie się od oceniania i przekonywania innych do własnego stanowiska. Warto również poświęcić kilka minut na wspólne ustalenie, czym jest dialog i co odróżnia go od debaty. (5 minut)
Przedstaw temat zajęć – demokratyczne obywatelstwo i wolność wyrażania poglądów. Wyjaśnij, że demokratyczne obywatelstwo to znacznie więcej niż tylko udział w wyborach czy znajomość prawa. Obejmuje ono relacje z innymi ludźmi, odpowiedzialność za wspólnotę, aktywne uczestnictwo w życiu społecznym oraz wartości demokratyczne, takie jak równość, sprawiedliwość i partycypacja. W istocie dotyczy to naszego funkcjonowania w społeczeństwie – z jakich swobód korzystamy, jakie mamy obowiązki, jakie mamy możliwości działania i w jaki sposób budujemy relacje z innymi. W trakcie ćwiczenia uczestnicy będą zastanawiać się, jak różne elementy życia społecznego wzajemnie na siebie oddziałują i wspólnie kształtują rozumienie demokratycznego obywatelstwa, ze szczególnym uwzględnieniem swobody wyrażania poglądów. (do 5 minut)
Poproś uczestników, aby wskazali różne obszary życia lub czynniki, które wpływają na uczestnictwo w życiu demokratycznym oraz na korzystanie ze swobody wyrażania poglądów. Mogą wymienić między innymi:
władze publiczne i prawo;
edukację;
media i dostęp do informacji;
rodzinę;
przyjaciół i rówieśników;
religię, duchowość oraz światopogląd;
tradycje;
technologie cyfrowe;
młodzież.
Zachęć uczestników do przyjęcia szerokiego spojrzenia na ten temat. Każdy obszar, który wpływa na sposób uczestniczenia ludzi w życiu demokratycznym lub na możliwość korzystania ze swobody wyrażania poglądów, może stać się przedmiotem rozmowy. (Jeśli uznasz za stosowne, możesz pominąć ten etap i samodzielnie wybrać obszary, które będą omawiane, bez angażowania uczestników w ich wskazywanie.)
Zapisz każdy z wybranych obszarów czytelnie na osobnej kartce i rozmieść kartki w różnych miejscach sali – na podłodze lub na stołach. W trakcie ćwiczenia uczestnicy będą swobodnie przemieszczać się między nimi i dołączać do rozmów poświęconych poszczególnym obszarom.

Dialog. Runda I (45–60 minut)
Na początku pierwszej rundy poproś uczestników, aby swobodnie przemieszczali się między poszczególnymi stanowiskami (obszarami tematycznymi), dołączając do rozmów i opuszczając je w dowolnym momencie. Zachęcaj ich, aby przede wszystkim dzielili się własnymi doświadczeniami i refleksjami – mniej odwoływali się do teorii czy faktów, a bardziej do tego, jak sami postrzegają i przeżywają omawiane zagadnienia. Taki sposób prowadzenia rozmowy najlepiej oddaje ideę Warm Data.
Rola osoby prowadzącej na tym etapie powinna być ograniczona do minimum. Może ona włączać się do rozmów, zadawać pytania i wnosić nowe perspektywy, ale nie powinna nimi kierować ani dążyć do osiągnięcia określonych wniosków. Celem nie jest wypracowanie wspólnego stanowiska ani rozwiązanie problemu, dlatego nie ma potrzeby sporządzania notatek ani podsumowywania dyskusji. Warto również podkreślić, że uczestnicy nie muszą być ekspertami w omawianych obszarach – najważniejsze są ich doświadczenia, przemyślenia i opinie. Rozmowę przy każdym stanowisku może otwierać pytanie, na przykład: „W jaki sposób wolność wyrażania poglądów i uczestnictwo w życiu demokratycznym przejawiają się w tym obszarze życia?” Możesz sformułować je inaczej, pod warunkiem że pozostaną otwarte i zachęcą uczestników do dzielenia się własnymi doświadczeniami oraz prowadzenia rozmowy zgodnie z ich zainteresowaniami i kierunkiem, jaki nada jej grupa.

Podsumowanie pierwszej rundy (10–15 minut)
Po zakończeniu pierwszej rundy dialogu poproś uczestników o ponowne zebranie się na forum. Zamiast podsumowywać przebieg rozmów lub zachęcać do debaty, zaproś ich do podzielenia się spostrzeżeniami, nowymi przemyśleniami i zmianami w sposobie postrzegania omawianych zagadnień, które pojawiły się podczas dialogu.
Co zwróciło ich uwagę? Jakie emocje wywołał udział w tym ćwiczeniu? Czy dzięki rozmowom spojrzeli na omawiane kwestie z nowej perspektywy?
W razie potrzeby możesz wykorzystać wybrane pytania z części „Refleksja”.

Dialog. Runda II. Od refleksji do działania (20–30 minut)
Poproś uczestników, aby ponownie podzielili się na niewielkie  grupy po 4–5 osób. Rozpocznij rozmowę od pytania: „W jaki sposób chcielibyście się zaangażować?”
Zaproś uczestników do rozmowy o ich roli jako obywateli w demokratycznym społeczeństwie. Zachęć ich do zastanowienia się nad tym, jakie mają możliwości działania i wpływu na otaczającą rzeczywistość. Mogą odwołać się do własnych doświadczeń związanych z angażowaniem się w sprawy społeczne i obywatelskie, a także porozmawiać o tym, co chcieliby zrobić w przyszłości, ale jeszcze nie mieli okazji ani odwagi, by to zrealizować. Wspólnie zastanówcie się, jakie kroki moglibyście podjąć, aby wcielić te pomysły w życie.

Podsumowanie końcowe (10–15 minut)
Poproś uczestników o ponowne zebranie się na forum oraz o podzielenie się najważniejszymi refleksjami i wnioskami, które wynoszą z udziału w ćwiczeniu. W razie potrzeby możesz wykorzystać pytania zamieszczone w sekcji „Refleksja”.
Skieruj rozmowę ku przyszłości. Zachęć uczestników do zastanowienia się, jakie działania mogą podjąć w swoim otoczeniu oraz jakie będą ich kolejne kroki. Punktem wyjścia do dyskusji powinno być pytanie: „Co możemy z tym zrobić?”

Refleksja

Materiały

• Krzesła oraz niewielkie stoliki lub wyznaczone miejsca na podłodze.
• Kartki lub tabliczki z nazwami poszczególnych tematów.
• Tablica do zapisywania pytań i refleksji.

Autorzy / Prawa autorskie

Metoda Warm Data Lab czerpie inspirację z koncepcji opracowanej przez Norę Bateson. Opis tematu oraz scenariusz ćwiczenia zostały zredagowane, zaadaptowane i opracowane przez Centrum Edukacyjne na Utøya z myślą o edukacji na rzecz demokratycznego obywatelstwa i wolności wyrażania poglądów.