14. Lalka: lekcja historycznego dochodzenia

Cel (zadania) ćwiczenia

Celem tego ćwiczenia jest poprowadzenie uczestników przez proces analizy materialnego zabytku historycznego – lalki wykonanej w czasie II wojny światowej przez więźniów obozu Falstad – w celu poznania ludzkich doświadczeń związanych z wojennym uwięzieniem, takich jak humor, sposoby radzenia sobie z trudną sytuacją oraz cichy opór. Oprócz rozwijania empatii historycznej ćwiczenie to kształtuje także umiejętność krytycznej analizy źródeł.

Oczekiwane efekty

Po zakończeniu ćwiczenia uczestnicy będą umieli:

• stosować metody krytycznej analizy źródeł historycznych oraz interpretować artefakty materialne i wizualne;
• odróżniać hipotezy początkowe, oparte na przypuszczeniach od analizy historycznej popartej dowodami;
• wyjaśnić, w jaki sposób humor satyryczny i twórcza ekspresja mogły stanowić formy psychologicznego oporu wobec reżimów totalitarnych;
• rozważać, w jaki sposób osobiste, prywatne historie wzbogacają lub podważają wielkie narodowe narracje historyczne.

Opis ćwiczenia / Przebieg ćwiczenia

Część I: Tajemniczy artefakt (25 minut)

Wprowadzenie (3–4 min). Nie informuj uczestników, co to za lalka, kto ją wykonał ani skąd pochodzi. Ukryj wszelkie napisy identyfikacyjne lub teksty wystawowe zawierające te informacje. Wyświetl duże zdjęcie lalki w wysokiej rozdzielczości (lub przekaż uczestnikom jej fizyczną replikę).

Praca w grupach (15 min). Podziel uczestników na grupy 3–4-osobowe. Rozdaj pierwszą część karty pracy lub wyświetl poniższe pytania na slajdzie i poproś każdą grupę o wspólne opracowanie odpowiedzi:

1. Co lub kogo przedstawia ta lalka?
2. Kto mógł ją wykonać i gdzie mogła powstać?
3. Jakie materiały i techniki jej wykonania można rozpoznać?
4. Jaką funkcję mogła pełnić?

Prezentacja na forum (5–8 min). Poproś każdą grupę o krótkie przedstawienie swoich hipotez. Na tym etapie nie poprawiaj ich odpowiedzi ani nie potwierdzaj, które z nich są trafne.

Część II: Odkrycie prawdy i kontekst historyczny (5–10 minut)

Wyjaśnij uczestnikom, że lalka przedstawia Adolfa Hitlera w stroju więziennym. Następnie przedstaw szerszy kontekst historyczny. Opowiedz, że niemiecki obóz karny SS Falstad (SS Strafgefangenenlager Falstad) został utworzony jesienią 1941 roku i że przetrzymywano w nim ponad 4200 więźniów, w tym 215 kobiet. Przybliż historię osiemnastoletnich Aase Rønning i Bodil Kvaale, które jesienią 1942 roku zostały aresztowane za pomoc zagranicznym jeńcom wojennym. Pokaż ich historyczne zdjęcie. Podczas pracy w obozowej szwalni dziewczęta wykorzystały skrawki pozostałych materiałów, aby potajemnie uszyć tę lalkę. 

Przytocz wypowiedź syna Bodil: „Lalka miała przedstawiać Adolfa Hitlera i była ubrana w więzienny strój. Portret nie był zbyt podobny. Lalka nie miała między innymi charakterystycznego wąsika Hitlera. Mimo to dziewczęta świetnie się bawiły, celowo przedstawiając ją w zabawnych, nieudanych sytuacjach podczas krótkich scenek, które odgrywały z jej udziałem”.

Wyjaśnij, że więźniarki wykorzystywały lalkę w tajnych, humorystycznych przedstawieniach, które pomagały im wzajemnie się wspierać, zachować poczucie humoru oraz radzić sobie z psychicznym ciężarem uwięzienia.

(Poniżej znajdują się źródła wykorzystane w prezentacji).

Część III: Sprawdzenie hipotez (10–15 minut)

Rozdaj drugą część karty pracy lub wyświetl slajd z nowymi pytaniami. Poproś te same grupy o udzielenie odpowiedzi.

1. Dowody. Jakich bezpośrednich informacji historycznych dostarcza ten przedmiot na temat codziennego życia i warunków panujących w Falstad?
2. Ograniczenia. Jakie pytania pozostają bez odpowiedzi? Czego ten materialny przedmiot nie jest w stanie powiedzieć nam sam w sobie?
3. Hipoteza a fakt. Jak brak kontekstu w Części I wpłynął na wasze początkowe założenia? W jaki sposób prawdziwa historia zmienia to, co pierwotnie zobaczyliście?

Po zakończeniu pracy w grupach poproś wszystkich uczestników, aby usiedli w kręgu, i rozpocznij podsumowanie dyskusji.

Refleksja

Wskazówki dla prowadzących

Zachowaj element zaskoczenia. Ćwiczenie straci znaczną część swojej wartości, jeśli uczestnicy zbyt wcześnie dowiedzą się, kogo przedstawia lalka. Dopilnuj, aby podczas Części I wszystkie nazwy folderów, tytuły kart pracy oraz podpisy do materiałów multimedialnych były ukryte lub zasłonięte.
Zadbaj o to, aby po swobodnej „grze w zgadywanie” w Części I uczestnicy płynnie przeszli do poważnej, pełnej szacunku i empatii rozmowy w Części II, gdy poznają realia obozu SS Falstad oraz zagrożenia, z jakimi musiały mierzyć się Aase Rønning i Bodil Kvaale.
Pomóż uczestnikom zrozumieć, że opór nie zawsze przybiera postać walki zbrojnej ani przemocy. Niekiedy samo zachowanie nadziei, poczucia humoru i godności jest niezwykle ważnym aktem oporu.
Informacje o obozie SS Falstad oraz o Aase Rønning i Bodil Kvaale (w języku angielskim) można znaleźć tutaj:
https://en.wikipedia.org/wiki/Falstad_concentration_camp
https://falstadsenteret.no/en/history
https://falstadsenteret.no/en/resources
https://falstadsenteret.no/wp-content/uploads/2020/02/skriftserie_15.pdf 
https://www.facebook.com/VisitInnherred/photos/a.517088944968600/3325030740841059/?type=3 

Materiały

Zdjęcie lalki; fotografie Aase Rønning i Bodil Kvaale; krótka prezentacja poświęcona obozowi SS Strafgefangenenlager Falstad.

Pytania do Części I i Części III można wydrukować w formie kart pracy i rozdać uczestnikom pracującym w małych grupach.

Autorzy / Prawa autorskie

Sebastian Klein, The Falstad Centre; Khrystyna Chushak, The European Wergeland Centre.

Anneks