13. Pomniki, miejsca pamięci i trudne wspomnienia

Cel (zadania) ćwiczenia

Przeanalizować, w jaki sposób historyczne pomniki i miejsca pamięci mogą być zawłaszczane, przejmowane lub wykorzystywane przez współczesne grupy ekstremistyczne i neonazistowskie.

Rozwinąć empatię, umiejętność przyjmowania różnych perspektyw oraz zrozumienie emocjonalnych i społecznych konsekwencji profanowania pamięci.

Wzmocnić umiejętność krytycznej refleksji nad pamięcią publiczną oraz rozwinąć postawy aktywnego obywatelstwa poprzez wypracowanie sposobów ochrony pomników i miejsc pamięci o znaczeniu demokratycznym przed wykorzystywaniem ich przez środowiska ekstremistyczne.

Oczekiwane efekty

Po zakończeniu zajęć uczestnicy będą mogli:

• rozpoznawać strategie retoryczne, język perswazji oraz symbole wizualne wykorzystywane przez grupy ekstremistyczne do zawłaszczania narracji historycznych;
• analizować to samo wydarzenie z perspektywy różnych grup społecznych, wykazując się umiejętnością przyjmowania odmiennych punktów widzenia;
• proponować konkretne działania obywatelskie służące ochronie fizycznych i cyfrowych przestrzeni pamięci przed ich zawłaszczaniem i wykorzystywaniem przez środowiska ekstremistyczne.

Opis ćwiczenia / Przebieg ćwiczenia

W trakcie ćwiczenia uczestnicy analizują zagadnienia związane z pamięcią historyczną, poznają mechanizmy zawłaszczania miejsc pamięci przez współczesne środowiska ekstremistyczne (na przykładzie Falstad i Stiklestad w Norwegii) oraz ćwiczą umiejętność przyjmowania różnych perspektyw. 

Część I. Odkrywanie miejsc pamięci (10–15 minut)

Przedstaw uczestnikom dwa historyczne miejsca pamięci w Norwegii. Krótko omów ich znaczenie i historię:

1. SS-Strafgefangenenlager Falstad – nazistowski obóz więzienny funkcjonujący podczas II wojny światowej, w którym przetrzymywano ponad 4200 więźniów, a setki z nich zostały zamordowane. Obecnie mieści się tam państwowe miejsce pamięci oraz centrum praw człowieka (więcej informacji: https://en.wikipedia.org/wiki/Falstad_concentration_camp & https://falstadsenteret.no/en/history).
2. Stiklestad – miejsce historycznej bitwy pod Stiklestad (1030 r.), która odegrała kluczową rolę w chrystianizacji Norwegii. Przez stulecia Stiklestad pozostawało jednym z najważniejszych symboli norweskiej tożsamości i procesu budowania państwa (więcej informacji: https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Stiklestad & https://en.wikipedia.org/wiki/Stiklestad, https://stiklestad.no/en/ ).

Pokaż uczestnikom współczesne fotografie obu miejsc (zamieszczone poniżej lub wybrane samodzielnie z podanych źródeł). Następnie zadaj pytania na forum całej grupy:

• Co sprawia, że dane miejsce staje się dla społeczeństwa miejscem pamięci lub zyskuje szczególny, symboliczny charakter?
• Jaką rolę odgrywają takie miejsca dla lokalnej społeczności i całego społeczeństwa?

Zapisz na flipcharcie najważniejsze słowa i skojarzenia pojawiające się w odpowiedziach uczestników (np. szacunek, żałoba, tożsamość, historia).

Część II. Zderzenie narracji – analiza źródeł (30 minut)

Podziel uczestników na grupy liczące od trzech do czterech osób. Rozdaj każdej grupie przygotowany zestaw materiałów źródłowych, który zawiera:

1. starannie wybrane i przetłumaczone fragmenty współczesnego wpisu na blogu skandynawskiej grupy neonazistowskiej (zob. poniżej);
2. linki (kody QR) prowadzące do oficjalnych stron Centrum Falstad (https://falstadsenteret.no/en/ lub https://falstadsenteret.no/en/history) oraz Stiklestad (https://stiklestad.no/en/). W zależności od potrzeb grupy możesz również przygotować wydruki fotografii oraz materiałów zamieszczonych na tych stronach.

Poproś uczestników, aby porównali oba zestawy materiałów, korzystając z przygotowanej tabeli. Analiza powinna koncentrować się na następujących zagadnieniach:

1. Język i sposób przekazu – Jakiego języka użyto w obu zestawach tekstów i materiałów wizualnych? Zwróć uwagę na słownictwo nacechowane emocjonalnie, odwołania do emocji oraz elementy agresywnej retoryki.
2. Obrazy i symbole – W jaki sposób w materiałach ekstremistycznych oraz na oficjalnych stronach obydwu miejsc pamięci wykorzystano flagi, mundury i pomniki lub miejsca jako tło do fotografii?
3. Cel przekazu – Jaki jest cel oficjalnych instytucji upamiętniających przeszłość, a jaki cel przyświeca autorom wpisu opublikowanego na blogu grupy ekstremistycznej?

Przeznacz około 20 minut na pracę w grupach.

Następnie przeprowadź krótkie omówienie wyników (ok. 10 minut). Zachęć uczestników do podzielenia się swoimi obserwacjami, zadając im poniższe pytania.

Po zakończeniu pracy w grupach przeprowadź krótką dyskusję (około 10 minut) na temat wniosków uczestników. Zadaj następujące pytania:

Dlaczego środowiska ekstremistyczne tak chętnie odwołują się do dawnych symboli (takich jak Stiklestad) oraz miejsc naznaczonych tragiczną historią (takich jak Falstad)? Co chcą osiągnąć, utożsamiając się z tymi miejscami?

Jakie różnice zauważyliście między językiem i środkami wizualnymi zastosowanymi we wpisie na blogu grupy ekstremistycznej a wykorzystanymi w oficjalnych materiałach?

W jaki sposób umiejętność rozpoznawania takich strategii pomaga nam uchronić się przed manipulacją?

Część III: Wejdź w buty innej osoby (25-30 minut)

Wyjaśnij uczestnikom, że – jak zapewne już zauważyli – lokalne miejsca pamięci zostały wykorzystane przez grupę ekstremistyczną jako miejsce nielegalnego zgromadzenia oraz sesji zdjęciowej służącej propagowaniu jej ideologii w internecie.

Poinformuj, że w kolejnej części ćwiczenia każda grupa otrzyma określoną rolę. Zadaniem będzie przeanalizowanie działań grupy ekstremistycznej z perspektywy osób lub środowisk, które reprezentuje, oraz zastanowienie się, jaki wpływ opisane wydarzenie (zgromadzenie) mogło wywrzeć na te osoby. Jeżeli pracujesz z liczną grupą, tę samą rolę możesz przydzielić co najmniej dwóm zespołom.

Role / perspektywy

Rola A. Potomek ofiary represji. Wnuk lub wnuczka więźnia politycznego, który zginął w obozie Falstad.

Rola B. Nauczyciel lub nauczycielka szkoły średniej, który/która uczy o prawach człowieka, podczas gdy lokalne miejsca pamięci są wykorzystywane do szerzenia mowy nienawiści.

Rola C. Kurator miejsca pamięci. Osoba odpowiedzialna za zachowanie historycznej integralności miejsca pamięci oraz dbanie o jego bezpieczeństwo i należne mu poszanowanie.

Rola D.  Burmistrz/przedstawiciel władz samorządowych. Osoba, która musi godzić ochronę wolności słowa z troską o bezpieczeństwo mieszkańców oraz dobry wizerunek miejscowości.

Rola E. Nastolatek. Młoda osoba mieszkająca w lokalnej społeczności, która śledzi informacje o tych wydarzeniach w mediach społecznościowych.

Praca w grupach (25–30 minut)

Poproś uczestników, aby w swoich grupach przedyskutowali poniższe pytania i odpowiedzieli na nie wyłącznie z perspektywy przydzielonej im postaci.

1. Jakie emocje wywołuje w nas to wydarzenie i dlaczego dotyka nas ono osobiście?
2. Co możemy stracić, jeśli narracja promowana przez środowiska ekstremistyczne zacznie dominować w internecie lub w przestrzeni publicznej?
3. Jakie działania powinniśmy podjąć w odpowiedzi na tę sytuację? Jakiego wsparcia oczekujemy od pozostałych osób i instytucji zaangażowanych w ochronę miejsc pamięci?

Przeznacz 10–15 minut na pracę w grupach.

Następnie poproś przedstawiciela każdej grupy o zaprezentowanie stanowiska reprezentowanej postaci.

Podczas dyskusji zwróć uwagę zarówno na elementy wspólne, jak i na różnice między poszczególnymi perspektywami. Podkreśl, gdzie stanowiska się zbliżają (np. wspólne poczucie straty, potrzeba bezpieczeństwa czy troska o zachowanie pamięci), a gdzie pojawiają się napięcia (np. między obowiązkiem zachowania bezstronności przez kuratora miejsca pamięci a emocjonalnym zaangażowaniem potomka ofiary represji). Na omówienie przeznacz około 15 minut.

Część IV. Aktywni obywatele i ochrona miejsc pamięci (10–20 minut)

Poproś uczestników, aby ponownie usiedli we wspólnym kręgu. Wyjaśnij, że od tej chwili nie będą już wypowiadać się z perspektywy przydzielonych postaci, lecz przedstawiać własne opinie i refleksje. Następnie zadaj grupie następujące pytanie: „Nie jesteśmy w stanie usunąć wszystkich stron internetowych prowadzonych przez środowiska ekstremistyczne ani całkowicie uniemożliwić im wykorzystywanie miejsc pamięci do robienia zdjęć. Możemy jednak wpływać na to, jak społeczeństwo reaguje na takie działania. Jak możemy chronić pamięć publiczną przed jej zawłaszczaniem i wykorzystywaniem przez środowiska ekstremistyczne?

Zachęć uczestników do wspólnego wypracowania konkretnych działań, które można podejmować zarówno w przestrzeni cyfrowej, jak i w świecie rzeczywistym (np. tworzenie kontrnarracji, organizowanie lokalnych wydarzeń wyrażających solidarność, prowadzenie kampanii edukacyjnych czy zgłaszanie w internecie treści promujących ekstremizm). Zapisuj wszystkie propozycje na flipcharcie.

Na zakończenie przeprowadź dyskusję podsumowującą.

Refleksja

Wskazówki dla prowadzących

Wskazówki dla prowadzącego

Zadbaj o bezpieczną atmosferę podczas zajęć. Analiza materiałów propagandowych pochodzących ze środowisk ekstremistycznych (np. z portalu frihetskamp.no) może wywoływać silne emocje. Podkreśl, że analiza mowy nienawiści i propagandy służy rozwijaniu krytycznego myślenia oraz budowaniu odporności na manipulację, a nie ich akceptacji ani promowaniu.

Nie korzystaj z aktywnych odsyłaczy do stron internetowych. Nie proś uczestników o samodzielne przeglądanie stron prowadzonych przez organizacje neonazistowskie lub inne środowiska ekstremistyczne. Korzystaj wyłącznie z wcześniej wybranych, starannie opracowanych fragmentów materiałów przygotowanych w formie wydruków lub plików PDF. Pozwoli to ograniczyć ryzyko kontaktu z treściami rekrutacyjnymi oraz zapewni uczestnikom bezpieczeństwo.

Wspieraj uczestników w przyjmowaniu różnych perspektyw. Jeżeli mają trudność z wejściem w rolę przydzielonej postaci, zadawaj pytania pomocnicze, np.: „Jak byś się czuł (-a), gdybyś od wielu lat opiekował (-a) się miejscem pochówku ofiar i zobaczył (-a), że grupa szerząca nienawiść wykorzystuje je jako tło do swoich zdjęć?”

Nawiąż do ćwiczenia „Wejdź w buty innej osoby”. Przypomnij uczestnikom, że przyjęcie czyjejś perspektywy nie oznacza akceptacji jego/jej poglądów ani działań. Celem jest lepsze zrozumienie kontekstu, doświadczeń i motywacji różnych osób, aby móc odpowiedzialniej reagować na wyzwania społeczne i podejmować bardziej świadome działania obywatelskie.

Dostosuj scenariusz do lokalnego kontekstu. Jeżeli prowadzisz zajęcia poza Norwegią, wykorzystaj lokalne pomniki, miejsca pamięci, kontrowersyjne monumenty lub przykłady sporów dotyczących pamięci historycznej. Dzięki temu uczestnikom łatwiej będzie odnieść omawiane zagadnienia do własnych doświadczeń i otoczenia.

Materiały

• Materiały źródłowe w wersji drukowanej lub elektronicznej: fragmenty oficjalnych materiałów dotyczących Falstad i Stiklestad oraz starannie wybrane i przetłumaczone teksty wraz z ilustracjami pochodzącymi z portalu frihetskamp.no (zob. Aneks).
• Pięć kart z opisami ról do wykorzystania podczas ćwiczenia „Wejdź w buty innej osoby”.
• Tablica lub flipchart oraz markery do zapisywania wniosków uczestników oraz wyników burzy mózgów.
• Timer do kontrolowania czasu przeznaczonego na poszczególne etapy pracy.

Autorzy / Prawa autorskie

Sebastian Klein, The Falstad Centre; Khrystyna Chushak, The European Wergeland Centre

Aneks